Lørdag 19. februar 2005 Innenriks

Georg Henrik von Wright (1916-2003)

«Jeg kan ikke lenger bekjenne meg til fornuften som et håp for mennesket. Det betyr naturligvis ikke at jeg har kastet fornuften over bord i personlige betraktninger eller i forholdet til mine medmennesker. Den lille kretsen jeg kan nå med mine ord, vil jeg fortsatt mane til fornuftig besinnelse.»Slik skreiv den aldrande finske filosofen Georg Henrik von Wright i 1990. Etter eit langt liv som fagfilosof i fornuftas teneste, framstod den anerkjende logikaren – til manges forbausing – som desillusjonert kulturpessimist.Von Wright var fødd i Helsinki i 1916. Han var mykje sjuk i oppveksten og på eit helseopphald i Tyrol i tolvårsalderen oppdaga han kor tiltrekt han var av geometrien, naturvitskapen og filosofien. Han studerte seinare filosofi under Eino Kaila, og von Wright vart influert av den logiske empirismen.Han hamna etter kvart i Cambrigde og vart nær ven av Ludwig Wittgenstein. Von Wright etterfølgde Wittgenstein i Cambridge og var seinare ein av hans testamentforvaltarar, med ansvar for hans etterlatne skrifter.Von Wright publiserte ei rad betydningsfulle fagfilosofiske verk om grunnlagsproblem i logikken. Men utover 70- og 80-talet utvida han interessefeltet. Han produserte innsiktsfulle essay om Tolstoj og Dostojevskij, og han skreiv bøker om meir kulturpessimistiske og sivilisasjonskritiske emne. Han publiserte bøkene «Humanismen som livshållning», «Vetenskapen och förnuftet», «Myten om framsteget» og «Att förstå sin samtid». Fleire av desse er omsette til norsk, den siste av Knut Olav Åmås.Von Wright var skremt av den teknologiske utviklinga. Han var skremt over i kor liten grad vi lèt oss skake av dei apokalyptiske perspektiva den nye teknikken reiser og i kor liten grad vi fornuftsbasert er i stand til å ta styring med denne utviklinga. Von Wright utvikla det han sjølv kalla ein «provokativ pessimisme» for å vekkje til handling.Boka «Vetenskapen och förnuftet» utløyste harde ordskifte i Sverige og Finland då ho kom ut i 1986. I etterordet til den norske utgåva av 1990 forsvarer von Wright pessimismen sin slik: «En stadig tilbakevendende beskyldning mot forfatteren av 'Vitenskapen og fornuften' er et uttrykk for at pessimisme i seg selv skaper uro og virker handlingslammende. I en viss utstrekning er nok dette riktig. Men jeg finner det langt mer ansvarsløst – og samtidig handlingslammende – å forfekte en optimisme som innebærer at man rolig kan la alt gå videre som før i den overbevisning at problemene nok til slutt vil bli løst ved hjelp av mer forskning og ny teknikk, og i balansen mellom tilbud og etterspørsel på det frie marked.»

«Jeg kan ikke lenger bekjenne meg til fornuften som et
håp for mennesket. Det betyr naturligvis ikke at jeg har kastet fornuften over bord i personlige betraktninger eller i forholdet til mine medmennesker. Den lille kretsen jeg kan nå med mine ord, vil jeg fortsatt mane til fornuftig besinnelse.»Slik skreiv den aldrande finske filosofen Georg Henrik von Wright i 1990. Etter eit langt liv som fagfilosof i fornuftas teneste, framstod den anerkjende logikaren – til manges forbausing – som desillusjonert kulturpessimist.Von Wright var fødd i Helsinki i 1916. Han var mykje sjuk i oppveksten og på eit helseopphald i Tyrol i tolvårsalderen oppdaga han kor tiltrekt han var av geometrien, naturvitskapen og filosofien. Han studerte seinare filosofi under Eino Kaila, og von Wright vart influert av den logiske empirismen.Han hamna etter kvart i Cambrigde og vart nær ven av Ludwig Wittgenstein. Von Wright etterfølgde Wittgenstein i Cambridge og var seinare ein av hans testamentforvaltarar, med ansvar for hans etterlatne skrifter.Von Wright publiserte ei rad betydningsfulle fagfilosofiske verk om grunnlagsproblem i logikken. Men utover 70- og 80-talet utvida han interessefeltet. Han produserte innsiktsfulle essay om Tolstoj og Dostojevskij, og han skreiv bøker om meir kulturpessimistiske og sivilisasjonskritiske emne. Han publiserte bøkene «Humanismen som livshållning», «Vetenskapen och förnuftet», «Myten om framsteget» og «Att förstå sin samtid». Fleire av desse er omsette til norsk, den siste av Knut Olav Åmås.Von Wright var skremt av den teknologiske utviklinga. Han var skremt over i kor liten grad vi lèt oss skake av dei apokalyptiske perspektiva den nye teknikken reiser og i kor liten grad vi fornuftsbasert er i stand til å ta styring med denne utviklinga. Von Wright utvikla det han sjølv kalla ein «provokativ pessimisme» for å vekkje til handling.Boka «Vetenskapen och förnuftet» utløyste harde ordskifte i Sverige og Finland då ho kom ut i 1986. I etterordet til den norske utgåva av 1990 forsvarer von Wright pessimismen sin slik: «En stadig tilbakevendende beskyldning mot forfatteren av 'Vitenskapen og fornuften' er et uttrykk for at pessimisme i seg selv skaper uro og virker handlingslammende. I en viss utstrekning er nok dette riktig. Men jeg finner det langt mer ansvarsløst – og samtidig handlingslammende – å forfekte en optimisme som innebærer at man rolig kan la alt gå videre som før i den overbevisning at problemene nok til slutt vil bli løst ved hjelp av mer forskning og ny teknikk, og i balansen mellom tilbud og etterspørsel på det frie marked.»

Artikkelen er oppdatert: 22. november 2007 kl. 19.23