Lørdag 30. juni 2018 Essay

Reisebøker: Vegen til opplysing går gjennom oppleving, men stundom fløymer kunnskapen over hos Kjartan ­Fløgstad.

Farande frifant

TROPISK: Reiseskildringane til Fløgstad er kunnskapsrike verk som utvidar den norske bok- og tankeheimen, sjølv om kunnskapen stundom fløymer over og druknar dei litterære kvalitetane. FOTO: ANNIKEN C. MOHR

Den nynorske litteraturen er frå byrjinga av ein slags reiselitteratur, slår Jan Inge Sørbø fast i «Nynorsk litteraturhistorie». Etter Ivar Aasens språkreiser, Aasmund Olavsson Vinjes ferdaminne og Arne Garborgs bondestudentar har nynorskforfattarar halde fram med å reise mellom by og bygd, mellom språk og kulturar, mellom klassar og sosiale lag. For Sørbø er bondestudenten ein djupstruktur i den nynorske litteraturhistoria – ein struktur som gir seg ulike utslag i ulike litterære periodar, men som er til stades i alle periodar.

I den seinaste perioden har særleg Kjartan Fløgstad gjort reisa til eit sentralt motiv, og nærast til ein motor i forfattarskapen sin. Gjennom femti år har han tatt med seg dette nynorske blikket ut i verda – «ut i eventyret» – og bryna norske sjølvforståingar på globale problemstillingar. Frå debuten «Valfart» (1968) til årets «Sandharpesongar» har han formulert erfaringar med å flytte seg mellom stadar, og gjort bruk av den reisande sin mellom­posisjon i eit kritisk arbeid med språk og kultur, historie og politikk.

Sidan «Pampa Union. Latinamerikanske reiser» (1994, utvida til «Sudamericana» i 2000) har reisa også hatt ei eiga avdeling i forfattarskapen, med ureine reise­skildringar som «Shanghai ekspress» (2001), «Hotel Tropical» (2003), «Pyramiden» (2007) og «Trans-Sovjet ekspress» (2017). Saman spenner bøkene om heile verda, og dei myldrar av kunnskap om alt frå nedlagde chilenske gruver til støvlagde sovjet­blokker.

FLØGSTADS ­REISEBØKER

Kjartan Fløgstad (f. 1944) er ein av våre fremste nolevande forfattarar. Han debuterte i 1968 med diktsamlinga «Valfart», og har gjeve ut fleire romanar, essaysamlingar og reisebøker.

I dette essayet, som er ein forkorta versjon av ein tekst henta frå Vinduet 2/2018, skriv Eivind Myklebust om Fløgstads reisebøker sett under eitt.

Eivind Myklebust er fast kritikar i Bokmagasinet.

Kunnskapen er ein openberr styrke i Fløgstads forfattarskap. Men der han kjem til kort som reiseessayist – og den som reiser langt, gjer ofte det, minner han sjølv om – er det gjerne fordi reisa blir redusert til eit alibi for omfattande utleggingar av den kunnskapen han sit på frå før. I dei beste reiseessaya hans flyt ikkje kunnskapen fritt, men siv saktare inn i det han opplever på reisa.

«No ja eit Hus maa ha ei Trapp», siterer Fløgstad frå Vinje i forordet til «Trans-Sovjet ekspress». Han viser lesaren veg inn i Sovjets hus – og inn i Vinjestoga, som hyser nokre viktige føresetnadar for Fløgstad. Vinje kom frå små kår, men skreiv seg oppover i samfunnet. Han levde, tenkte og skreiv frå ein mellomposisjon – mellom by og land, bondekultur og embetsmannsstand. «Hans ånd var som et vertshus», skreiv Ernst Sars i eit portrett av Vinje frå 1898: «en skydsstation, hvor veifarende folk uden videre kan ta ind og indrette seg som de var hjemme; men hvor ingen slår sig ned for alvor».

Vinje tala fritt med både bønder og embetsmenn, og bevegde seg høgt og lågt i landskapet så vel som i språket. Han lét seg ikkje innordne verken av byborgarskap eller bønder, men var ein føregangsmann for ein sjølvrådig, opplyst og kritisk folkekultur. I veksling mellom uttrykks­iver og kunnskapstrong, hugskot og ettertanke, humor og alvor, vaks det berømte tvisynet hans fram. Vinje stod i opposisjon til den kulturen han levde midt i, og blei ein evig vandrar som aldri heilt kom heim nokon stad – ein farande frifant.

Hos Vinje føregår reisa ute i ope lende, men også inne i den reisande. Bagasjen han har med, tyngjer ikkje så mykje at det hindrar han å springe nye erfaringar i møte: Vegen til opplysing går gjennom opplevinga. «Vegen innover og vegen utover er den same», skriv Fløgstad i forordet til ei nyutgåve av «Ferdaminni» (2010): «Å komma til andre er å komma til seg sjølv».

Også i Fløgstads reisebøker går reisa både utover og innover. Tidleg i «Trans-Sovjet ekspress» fortel han om bakgrunnen sin frå ein einsidig industristad på Vestlandet, og om ei reise som har gått oppover i samfunnet, innover mot kulturens sentrum, og ut i verda: «Gjennom fem tiår har eg kunna reisa til alle verdenshjørne. […] Har eg vore i indre eller ytre eksil? Meir treffande er det kanskje å seie at eg har vore embedded i borgarskapet og gone native i middelklassen».

Fløgstads forfattarskap inneheld flust av slike markørar, som held han på trygg avstand frå det sosiale sjiktet han har hamna i. Her skal lesaren få sjå verda frå ein annan kant, gjennom brillene til ein farande frifant av Vinjes slag.

I «Sudamericana» reiser Fløgstad rundt på eit kontinent han er kjend og kjær i. Han er nærast på heimebane, men har framleis den framande si utforskingstrong. Han held seg på gateplan, og kunnskapane om kontinentet kjem til uttrykk i møte med menneske og stadar. Særleg i dei kunnskapsrike portretta av nedlagde gruvesamfunn i Coronel og Lota finn Fløgstad ein stad å sjå klårt i den moderne forvirringa frå. Han dreg trådar mellom det lokale og det globale, med auge for både konkrete og symbolske sider ved gruvedrifta – og ved den kapitalistiske produksjonsmåten i det heile.

Samtidshistorie og ideologikritikk kjem fram gjennom konkrete opplevingar, og Fløgstad formulerer det i eit symbolspråk med kritisk kraft. Han er ein engasjert og underhaldande «Vinje del mar», som er tittelen på teksten frå den chilens­ke kystbyen Viña del mar.

«Eg kan ingenting om Kina. Eg skal ikkje skrive om det eg kan, men om det som forundrar meg», lyder den lett koketterande, men ganske oppriktige programerklæringa i «Shanghai ekspress». Fløgstad reiser «aleine og ukjend, utan invitasjonar og offisielt program», og plasserer seg igjen i rolla som frifant. Vegen hans inn i kinesisk kultur går gjennom kinesisk populærkultur, som i sin tur viser korleis konsumismen har erstatta kommunismen som rådande ideologi. Fløgstad utforskar den motsetnadsfylte kinesiske «marknadssosialismen» og «konsumkommunismen» gjennom kulturteori, applisert på Kung fu-filmar, shopping og arkitektur. I nokre essay tek Fløgstad kulturteorien ned på gateplan på fornøyeleg vis, men jamt over manglar han den fysiske forankringa han har i Sør-Amerika. Tidvis er han mest som ein turist: Han ser seg rundt, reiser med tog og bestiller øl på mandarin. Difor kjem han seg ikkje bak fasaden til dei vestlege førestillingane om Kina på noko anna plan enn det teoretiske, og blir meir av ein skrivebordsessayist enn reiseessayist.

«Hotel Tropical» er eit bestillingsverk som kom som bestilt, skriv Fløgstad i forordet: Oppdraget var å reise jorda rundt, frå tropehotell til tropehotell. Som alle Fløgstad-lesarar veit, er det kort veg frå spøk til sanning i bøkene hans, og på eit illustrasjonsfoto kan ein sjå forfattaren sjølv i baris på bassengkanten framfor hotellfasaden på eit hotell i Brasil. Der ser han ikkje ut til å jobbe på spreng for å framstå som allvitande autoritet på tropearkitektur. Han set seg sjølv i scene, og understrekar at boka ikkje er «ei fagbok, ikkje ei lærebok i arkitektur, ikkje ein guide eller handbok», men eit forsøk på «tropisk reisekunst». Men Fløgstad lever ikkje berre slaraffenlivet på reisa. Interessa for tropehotell knyt seg til rolla deira som utpostar eller kommando­sentralar i dei gamle imperiemaktene. Dei har vore åstadar for møtet mellom kolonistar og koloniserte, og står att som minnesmerke over ei grueleg fortid som framleis er i drift – i andre former. Fløgstad finn fram­haldet av imperialismen i den globale kapitalismen, og reisa føregår i konstant spenning mellom fortida og samtida sine synder. Han vrenger vrangsida ut på den tropiske idyllen, og skriv ein tropisk elegi.

Den fysiske forankringa er tydelegare enn i «Shanghai ekspress», men boka er samstundes tyngd av bokleg lærdom. Arkitekturskildringane verkar tidvis som pliktøvingar han må gjennom før han kan gå laus på dei historiske og politiske emna, og Fløgstad legg ut på historiske eller litterære lufteturar heller enn å leggje ut på vandring sjølv. Difor blir ikkje arven etter kolonialismen særleg synleg i den samtida han reiser rundt i.

«Pyramiden. Portrett av ein forlaten utopi» er skriven ut ifrå Siri Hermansens fotografi frå Pyramiden, den nedlagde russiske gruvebyen på Svalbard. Fotografia viser ein by som er forlaten i ei fart: gruveanlegg, (tann)legekontor, kinosal, symjehall, klasserom og bibliotek står att som merke etter ei samfunnsform som er i ferd med å forsvinne. Bysta av Lenin skodar framleis bestemt utover byen og landskapet rundt.

Fløgstads portrett tek utgangspunkt i fotografia og i eigne reiser til gruvebyen. Han forsøkjer å fange ein «skriftstad i det moderne» ved å skrive om arbeidet som føregjekk der: I gruvene under jorda braut arbeidarane verdiar opp i dagen – ikkje berre materielle verdiar, men også verdiar som samhald og solidaritet. Pyramiden var eit utstillingsvindauge for ein utopi, og har blitt eit minnesmerke for sosialismen.

Fløgstad utdjupar her nokre metaforar frå tidlegare tekstar om gruvesamfunn. Pyramiden hentar namnet sitt frå eit pyramideforma fjell som ligg nord for byen, og det får Fløgstad til å assosiere til egyptiske pyramidar og gravkammer. Spørsmålet er om einsidige industristader som Sauda og Odda vil stå att slik Pyramiden gjer: «Når eg går gjennom dei mørklagde bygningane og let lysstrålen frå min mini-maglite stryka over veggene i Pyramiden, er eg aldri i tvil om at det er mine eigne hieroglyfar eg legg fingertuppane mot og prøver å tolka.»

Den synlege samtida blir sett i samanheng med den svunne historia gjennom handfaste skildringar, verknadsfulle metaforar og opplysande referansar frå verdslitteraturen. Fløgstad driv topografi og arkeologi på same tid. Han lèt ikkje kunnskapen fløyme over, men heller inn i den konkrete staden han skriv om. Slik blir det formørka gruvesamfunnet opplyst på ny, og Fløgstads bok blir eit tekstleg tilbygg til dette minnesmerket over ei tapt tid.

«Trans-Sovjet ekspress» er skriven til hundreårsmarkeringa for bolsjevikrevolusjonen i Russland i 1917. Boka handlar om det som står att etter den: om byggverka i det enorme samveldet av sovjetiske land og byar, som Fløgstad har reist i gjennom førti år. Ferdaminna frå desse åra har han sett saman med arkitekturhistoriske utleggingar og ideologiske innlegg. I tillegg dreg han vekslar på sin eigen biografi.

Fløgstad mønstrar all sin «proletariske etos» for å skrive om det sovjetiske forsøket på å «bygge sosialismen», og for å «riva erfaringar laus frå kaldkrigsgrepet». Han minner om verdiane i industri­arbeidarkulturen. Antikommunistiske pliktøvingar får lesaren beskjed om å leite etter andre stadar: Marxismen som vitskap har sprengd seg ut av marxismen som trusretning, og uttrykkjer motsetnader i samfunnet som framleis er gjeldande i dag.

Den raude tråden i «Trans-Sovjet ekspress» snurrar seg rundt Fløgstads vilje til å formidle eit anna syn på sovjetarkitekturen enn det den kalde krigen etterlét oss med. Fløgstad dyrkar interessa for fasadar, utsider og overflater, og følgjer utviklinga i arkitekturen, frå avantgardistane sin konstruktivisme, via Stalins konservative nyklassisisme og Khrustjovs prefabrikkerte bustadblokkisme, heilt fram til postmodernismens blandings­arkitektur. Sovjetarkitekturen har ikkje godt ry, men her får lesaren sjå mangfaldet i ein byggjekunst som har størkna til einfaldige mytar i førestillingane våre.

Det store spennet i tid og rom gjer likevel at spranga blir mange og lange, og boka er tidvis overfylt med stoff: Lesaren kan gå i skriftveggen av stad- og personnamnekakofonien, og informasjons- og digresjonstettleiken er stor. Det skortar ikkje på detaljert kunnskap, men på arbeidet med å formidle den etter reiseessayets sjangerlogikk.

Reiseskildringane til Fløgstad er kunnskapsrike verk som utvidar den norske bok- og tankeheimen. Når kunnskapen stundom fløymer over og druknar dei litterære kvalitetane i reiseskildringane hans, er det fordi han skriv seg fri frå den reisa han har lagt ut på, og for langt inn i kunnskapsarsenalet sitt. I reisebøkene gjeld det same for Fløgstad som for Vinje: For ein farande frifant går vegen til opplysing gjennom opplevinga.

bokmagasinet@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 25. september 2018 kl. 11.43