Lørdag 11. august 2018 Essay

Balletak: Den barokkinspirerte diktsamlinga «Det vakre hvite, draperiene» er langt frå så from som tittelen gir inntrykk av.

Motreformatoren

POETISK ARBEID: Nils Chr. Moe-Repstad skriv alltid ut frå noko konkret, aldri ut frå kjensler. FOTO: ANDRÉ LØYNING

– Det blir sagt at barokken helst bør opplevast liggande på ryggen, seier Nils Chr. Moe-Repstad.

Vi sit i stova hans i Kristiansand, og han er midt i ei utlegning om Andrea Pozzo (1642–1709): Målar, arkitekt og skulptør frå den italienske barokken, kjend for takmåleri som gir illusjonen av å stire opp i høge kuplar, og som ein altså nyt best om ein ligg på rygg. Men formuleringa har sjølvsagt òg ein langt grovare dimensjon, for, som poeten påpeikar:

– Barokken var jo rimeleg hedonistisk. Den går rett i strupen på deg, det er valdsamt og dramatisk, ofte teatralsk, nesten cinematisk, med optiske illusjonar og slikt. Eg hadde lenge kjent ei dragning mot det uttrykket.

Eg tenkte det passa å starte der, for Moe-Repstad har fått rykte på seg for å vere så lærd at det han skriv, er nesten uforståeleg, samstundes som kunnskapen om hans eigen dramatiske lagnad gjer at han blir lesen med pietet og patos. Då «Wunderkammer» kom ut i 2016, framheva dei fleste kritikarane, også eg, dei nesten hudlaust direkte dikta om stupeulukka som gjorde han lam som 19-åring, om fysisk og psykisk smerte og kva poesien betyr for han.

Samtidig sjokkerte eg meg sjølv med å flire rett som det var, mellom anna av eit dikt om å vere lam; korleis ein tanke om å bøye kneet endar opp i «testiklene, hvor motstanden er en samtale som bare kan føres mellom to parter». Var det berre eg som hadde så plump humor? Så fekk eg i sommar manus til den nye boka, og kom til diktet «natur fag time», med undertittel «Vindene Minnene Ballene» (her siste del):

NILS CHR. MOE-REPSTAD

Forfattaren og musikaren Nils Chr. Moe-Repstad (f. 1972) har gjeve ut fleire diktsamlingar og er omsett til fleire språk.

Den førre boka hans, «Wunderkammer», (2016) vart nominert til Brageprisen og Kritikerprisen.

Moe-Repstad er denne hausten aktuell med diktsamlinga «Det vakre hvite, draperiene» (Flamme forlag).

Merete Røsvik er fast kritikar i Bokmagasinet.

(…) opp buksebeinet skapes under

trykket som ryster og krystalliserer

pungen

14 minutter er testiklene perfekte

kvadrater, og da jeg passerer

obelisken på Piazza Navona

hører jeg yatzy og fyr i peisen på

Ørnefjell, 14 minutter hørte

Bernini perfekte marmorblokker

i Via dei Neri, 1627, i ettertid tok han

et grundig tak rundt ballene, før

han valgte sine steiner

Då var det liksom ikkje noko å lure på lenger.

– Ja, humoren min ligg i det landskapet, bekreftar Moe-Repstad.

– Kanskje ditt mest folkelege trekk?

– Godt mogeleg! Men her er det sett inn i ein intellektuell samanheng. Ballane går elles igjen i fleire dikt. Det er ganske morosamt med korgutane i det siste diktet, som heng etter ballane frå kyrkjespiret for å bli kastratsongarar.

– Hm, ja … det er mørk humor, spesielt med tanke på overgrepa mot korgutar som har blitt avdekka i katolske kyrkjer?

– Ja, men der har du barokken, altså!

Blodig alvor

Historia om korleis denne diktsamlinga vart til, har også barokke trekk, seier Moe-Repstad, men forsikrar: – Det endar godt, altså. Nesten feelgood!

– Eg hadde eigentleg ikkje tenkt å skrive noko rett etter det svære monsteret eg skreiv førre gong. Men då eg var ferdig med «Wunderkammer», var eg så sjuk og nedbroten. Det kom mange invitasjonar til opplesingar, også turné i Europa og Sør-Amerika, men eg måtte seie nei til alt. Eg var heilt på botnen, nesten livstrøytt, altså. Eg klarte ikkje å kvile, så då tenkte eg berre: Nei, faen – eg skriv vidare til eg kollapsar eller skriv meg i hel! Alt var veldig dramatisk. Men så skjedde det eit lite mirakel: Ein av legane mine sa at det hadde kome ei ny type behandling for det eg slit mest med, nyre-bekken-infeksjonar. Eg har gått på antibiotikakur etter antibiotikakur, og etter kvart sluttar det jo å virke. Men med den nye behandlinga klarna alt opp, verda fekk fargar igjen. Då såg eg på det eg hadde skrive, og tenkte: Eg har jo ei bok her! Kanskje eg berre skal gjere ho ferdig.

– Korleis kom barokken inn?

– Eigentleg starta det med at eg var i Roma tidleg i tjueåra. Tilfeldigvis hamna vi i Villa Borghese – heimen og kunstsamlinga til ein berykta og mektig pavefamilie. Der såg eg skulpturar av Bernini. Den realismen … sinnsjukt godt laga! Dei andre kikka raskt på hender, blodårar og sånt og gjekk vidare, mens eg vart ståande å sjå på stoffet, korleis det falda seg. Det vart nesten til noko abstrakt, om ein såg det lausrive frå skulpturane. Eg vart heilt slått ut av det der. Det finst dei som meiner at mykje av dramatikken hos Bernini ligg nettopp i kleda. Så det har eg bore med meg.

Det vakre hvite, draperiene … det høyrest så kjenslevart og forfina ut – heilt til Moe-Repstad gjer meg merksam på at «draperiene» også kan lesast som drap-eriene. Både motiv og referansar i dikta inneheld vald og blod, og spesielt det over­skridande i nattverdssakramentet opptek poeten.

– Det vert sagt at ein et og drikk Jesu kropp og blod – rett nok symbolsk, men det er drøyt likevel! Det gir assosiasjonar til kannibalisme og menneskeofring i paganistiske religionar.

Eit sånt perspektiv på kristen­domen kjennest fjernt for ein som gjennom heile barndommen assosierte Jesu korsdød, «lammets blod» og nattverd med langdryge guds­tenester. Men sidan har eg tenkt at det er ein styrke med kristen dogmatikk at den ikkje dekkjer over, men går rett inn i opplevinga av råskap og liding i verda. Behovet for slike dimensjonar i religionen er så godt som gløymd i Velstands-Noreg, men i den barokke kunsten kjem det tydeleg fram.

Dermed synes eg å ane kvifor barokken – det overskridande i den eklektiske detaljrikdomen og samansmeltinga av vald, erotikk, humor og åndelegheit – appellerer til ein kunstnar i ein ekstrem livssituasjon. Svart humor er eitt av uttrykka for den mentale styrken som ligg bak når Moe-Repstad har etablert seg i toppsjiktet av norsk poesi. Det handlar om vilje og motstandskraft. Barokken oppstod då også som del av kampen mot den protestantiske reformasjonen.

Reiser på tvers

Martin Luther forkynte «trua aleine», og etter reformasjonen reinska protestantane truslivet for alt dei såg som staffasje, også kyrkjekunsten. Dermed vart nettopp kunsten viktig då den katolske kyrkja starta motreformasjonen etter Trient-konsilet midt på 1500-talet.

– Ein kan seie mykje om katolisismen, men den har vore viktig for kunsten, seier Moe-Repstad.

– Det nye i barokken er at motiva liksom kjem heilt opp i fjeset på deg. Tidlegare var dei meir tilbaketrekte eller opphøgde, men hos Caravaggio, til dømes, er det vanlege folk som er framstilt i bibelske kontekstar, det kjennest som du kan ta på dei. Det er råare, det skulle treffe folket. Samstundes ligg det element i bileta som berre det trente auget ser. Det har vore målet for desse dikta også. Ein skal kunne lese dei rett fram utan å henge seg opp i fakta. Men viss ein skal snakke om nerdefaktor, så er jo den høg.

Nerdefaktor, ja. «Wunderkammer» vart nominert til Brageprisen og Kritikerprisen, men det var dei enklaste og mest personlege dikta som gjorde størst lukke. Det overraska Moe-Repstad at profesjonelle lesarar meinte samlinga var for utilgjengeleg, medan mindre røynde poesilesarar kom til han og sa at dei hadde fått mykje ut av dikta. Så kor går ein vidare då? Når namnet er Nils Chr. Moe-Repstad, skrur ein det endå hardare til. Å kaste seg på trenden med det han kallar «enkle, anorektiske dikt», var uaktuelt.

– Det er eit prinsipp, at om eg har suksess med noko, så skal eg i alle fall gjere det motsette neste gong, seier han.

– I denne samlinga er det lite konfesjon, lite kjensler. I staden er boka veldig materiell, det er stoff, strukturar og overflater, som blod og vatn, marmor og metall. I arbeidet med «Wunderkammer» opplevde eg det befriande å setje som ramme at alle dikta skulle ha tre linjer. No har eg eksperimentert med grafiske former, og nokre av dikta er forma for liksom å kome ut av sida. Det ligg også i barokkens vesen: å bruke alle triksa.

– Kor viktig er det politiske? Eg synes eg ser referansar til både flyktningkrise og Donald Trumps bruk av Twitter?

– Når ein går inn i ein historisk periode, som barokken, er det ein fare for at ein ender i anakronismar. For å unngå det, kan ein sikte mot det tidlause, eller knyte det historiske opp mot noko aktuelt. Når eg til dømes skriv at sjøvegen frå Afrika til Europa har blitt gjenoppdaga, er det fordi dei rutene menneskesmuglarane brukar no, har vore brukt i tusenvis av år. Dei smugla slavar før, og dei smuglar slavar no. Vår tid er faktisk ganske lik romartida, kor ein hadde ei enorm teknologisk utvikling samtidig som det også var ein enorm brutalitet i samfunnet. Romarriket utvikla demokratiet, men vart styrt av dei ein prosent rikaste – det er som i dag! Dei hadde borgarkrigar og religionskrigar, og la under seg andre folk som både betalte skatt og overtok mykje av romersk lovgiving og sivilisasjon. I dag har vi Nato og EU. Det var då romarane gjekk over til keisardøme at det gjekk gale. Dei tok til å byggje kapell etter kapell for keisaren, ikkje så ulikt Apple i dag, som byggjer glasstempla sine overalt. Eg gjer hopp i historia for å vise slike likskapar.

– Så det har ein politisk dimensjon at du peikar på det romerske og barokken akkurat no?

– Det har det. Barokken, spesielt arkitekturen, er veldig i rørsle, den er framoverskridande, ofte tar den også, med meir eller mindre hell, opp i seg det lokale. Eg brukar også lokale stadnamn og referansar. I nokre av dei meir prosaiske dikta, som eg sjølv kallar «skuledikta», brukar eg eigne barndomsminne, men ofte kopla til historiske tider og stader.

Omvegar til kjernen

Ei diktsamling av Moe-Repstad kan likne ein hypertekst: Framandord, namn og personlege referansar fungerer som lenkjer til nye dimensjonar av meining. Di meir poeten sjølv fortel, di meir svimlande blir perspektiva – ikkje ulikt eit tak­måleri av Pozzo. Men det lærde må heller ikkje lesast med for stort alvor, presiserer Moe-Repstad.

– Det har blitt sagt at eg har brakt fakta inn i poesien, men eg kan lyge så det renn, også i det eg skriv om historie og vitskap. Ikkje ulikt filmsjangeren mockumentary. Den mest gjennomtenkte løgna så langt står i «19 forgiftninger» (2014), det er ein fotnote om at jødane i Masada ikkje gjorde kollektivt sjølvmord slik det heiter seg, men at dei vart drepne av ein heilt ny type bakterie som oppstod i vatnet dei hadde ståande i krukker. Noten går over ei halv side, og eg brukte lang tid på det, men eg trur ikkje nokon har oppdaga løgna, endå eg drog det svært langt. Skal du lyge, må du lyge grundig!

Det er ingen tvil om at Moe-Repstad har glede av å leggje lista høgt for lesaren, og han motset seg alle former for forenkling.

– Eg går gjennom manuskripta og reinskar ut fraser, eg hatar fraser! Det er for mykje av det i poesien, og ikkje minst i prosaen. Det er også mange dårlege dikttitlar gjennom heile poesihistoria. Enten er det tatt ei linje frå diktet, eller det er ord som skal hjelpe lesaren på vegen. Eg kan ikkje fordra slike forklaringar i skjønnlitteraturen, det høyrer essayistikken og kritikken til. Så eg har ikkje brukt dikttitlar i dei fem siste bøkene, men denne gongen har eg gjort det, og då ville eg gjere noko meir ut av det. Om tittelen er lengre enn diktet, skulle ikkje det spele noko rolle, den treng ikkje eingong ha samanheng med diktet. Eg ville utfordre dei greiene der.

At han lukkast med å utfordre med titlane, kan eg utan vidare bekrefte. Spesielt teiknsetjinga gjer at dei kan opplevast som fragmentariske og kryptiske. Og, det må seiast: Heller ikkje humoren ligg alltid opp i dagen. Ei opningsstrofe som «I drift som 1492» er blant dei meir tilgjengelege poenga; årstalet leiar tankane til Columbus, som trur han finn sjøvegen til India. Men det engelske idiomet «The Ribeye in the Sky» lyd poetisk vakkert – heilt til eg googlar det. Det viser seg å vere noko amerikanarar kallar fuglen trane på grunn av kjøtkvaliteten, og må omsetjast med «himmelens entrecote».

– Det er fantastisk vulgært?

– Ja, uttrykket blir eit møte mellom det høge og det låge fordi tranen er ein mytisk fugl. Det ligg mykje i slike referansar i bøkene mine, det gjer det. Ingenting er tilfeldig, og ein kan vel diskutere om det er ein fordel eller ikkje at bøker er så «tenkte». Men eg kunne aldri skrive dikt ut frå ei kjensle, eg begynner alltid med noko konkret og omset det til poesi, til kunstspråk. Eg tenkjer på poesien som arbeid, ikkje som kjensler.

– Men det er då kjensler i dei ferdige dikta, frå det melankolske til det fandenivoldske?

– Poesien kan vere både ein omveg og ein snarveg, kanskje ein omveg fram til ei kjerne … den tek sine eigne vegar, og det skal ein ikkje alltid kontrollere. Eg synes ofte dikta er best når dei balanserer heilt på kanten av det sentimentale – men har eg gått høgt ut, er det er viktig å ta det heilt ned igjen. Ta diktet kor eg skriv: «Min hånd i din var en yndig metafor» – yndig er forresten eit slikt ord ein skal vere forsiktig med! Så bryt eg stemninga med framhaldet « … for titallssystemet». Handa i handa, det er eitt-talet og nullen. Det geniale med titalssystemet var jo innføringa av nullen, at ein i staden for vanskelegare og vanskelegare romartal kunne lage uendelege tal med dei same ti symbola.

– Med den utlegninga blir det svært romantisk likevel?

– Det stemmer. Eg synes det har blitt ei god bok.

bokmagasinet@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 27. september 2018 kl. 08.58